W dniu 16 grudnia 2025 odbyło się posiedzenie Rady Naukowej. Przywitano na nim nowego członka Rady: dr hab. Romana Tomaszewskiego, prof. UP (Uniwersytet Pomorski).

Realizując postulaty wysunięte w podsumowaniu konferencji metodycznej uznano za właściwe utworzenie zespołu ds. rozwoju kontaktów z państwami Azji Centralnej. Na przewodniczącego Zespołu powołano prof. dr. hab. Włodzimierza Fehlera. Omówiono także stan przygotowań do mających odbyć się w Łodzi warsztatów metodologicznych dla archiwistyki i badań historycznych. Zespół roboczy wykonuje swoje zadania pod przewodnictwem prof. dr. hab. Albina Głowackiego, a działania z ramienia Oddziału Polskiej Akademii Nauk w Łodzi – Komisji badań nad integracją Europy koordynuje prof. dr hab. Alicja Stępień-Kuczyńska. Ponadto przedyskutowano plany włączania do badań młodych naukowców. Rada pozytywnie zaopiniowała koncepcję wydzielenia na stronie internetowej Stowarzyszenia sekcji komentarzy na temat bieżących wydarzeń ze sfery polityki, gospodarki, nauki i kultury.

Konferencja Naukowa Uwarunkowania i Konteksty Współpracy Polska-Wschód

16 grudnia 2025 roku odbyła się również Konferencja Naukowa  Uwarunkowania i Konteksty Współpracy Polska-Wschód. Konferencja była kolejnym wydarzeniem organizowanym zgodnie z nową formułą tzw. okrągłego stołu, która powstała po powołaniu przez Zarząd Krajowy SWP-W Rady Naukowej Organizatorem Konferencji jest również Collegium Bobolanum – Akademia Katolicka w Warszawie  

Konferencję zorganizowano, ponieważ współczesność charakteryzuje się zmiennością, niepewnością, złożonością i niejednoznacznością. Te cechy nazywane VUCA (będące akronimem volatility – zmienność, uncertainty – niepewność, complexity– złożoność i ambiguity – niejednoznaczność) determinują sposób formułowania nowych strategii zarówno państw, jak i organizacji biznesowych. Obecnie, ze względu na jednakowy przedmiot badań, w naukach społecznych coraz silniejsza staje się tendencja do interdyscyplinarnego badania zjawisk. Uważna obserwacja pozwala bowiem na wniosek, że zachodzące przemiany społeczne są niezwykle dynamiczne i różnorodne, co przekłada się na wszystkie aspekty funkcjonowania państw życia społecznego. Biorąc pod uwagę to, że adekwatna odpowiedź na wyzwania współczesności staje się coraz trudniejsza, prowadzenie badań interdyscyplinarnych daje szanse na skuteczne poszukiwanie remedium na bieżące i prognozowane zagrożenia dla ładu społecznego i jakości życia jednostek. Istnieje potrzeba zarówno inicjowania badań naukowych, jak i przeprowadzania analiz eksperckich, których celem jest określanie procesów zmian politycznych, gospodarczych, kulturowych, a także w zakresie ochrony praw człowieka oraz partycypacji obywatelskiej, bezpieczeństwa informacyjnego i energetycznego, zachodzących zarówno w Europie Środkowo-Wschodniej, jak i w Azji Centralnej. Współczesne wyzwania i niepewności mają charakter sieciowy, a odpowiedzi na nie wymagają współpracy ponad granicami dyscyplin naukowych. Dlatego celem Konferencji jest refleksja nad wielowektorowością i skutkami obserwowanych przeobrażeń. Warto bowiem przygotować instytucje państwowe do przewidywanych zmian rekomendując w sposób systemowy zbiór działań oraz inicjatyw łagodzących potencjalne negatywne skutki procesów politycznych, gospodarczych, społecznych i kulturowych, zwłaszcza tych zachodzących w cieniu wojny oraz innych politycznych napięć.

Obrady otworzył oraz moderował dyskusję Prezes Stowarzyszenia Józef Bryll. Pani prof. dr hab. Alicja Stępień-Kuczyńska wyraziła pogląd, że postawienie diagnozy w zakresie zachodzących zmian politycznych nie jest możliwe. Instytucje chwieją się, a elity polityczne doświadczają kryzysu przywództwa. Nie można też przewidzieć czy reakcje społeczne będą czynnikiem stabilizującym systemy polityczne, czy też wręcz odwrotnie. Przyszłość graniczącego z Polską regionu to ważny problem praktyki politycznej i aktualny temat dla rozważań badawczych. Choć od rozpadu ZSRR i systemu zimnowojennego minęło kilka dziesięcioleci, aktualne jest poszukiwanie odpowiedzi na istotny problem: przyczyn i skutków ścierania się autorytaryzmu i demokracji w państwach tego regionu. Wojny, w tym Rosji z Ukrainą, mają wymiar także systemowy, toczą się nie tylko o terytorium, ale o wartości, wolność i demokrację. Przebiegają w zmieniającym się otoczeniu zewnętrznym systemów, w niestabilnym, nieprzewidywalnym, świecie post-zimnowojennym, w którym dominują już nowe wyzwania cywilizacyjne stojące przed Europą i światem. By podjąć dyskusję o przyszłości państw Europy Wschodniej, niezbędne jest wskazanie na obiektywne procesy przemian, ale i specyfikę warunków historyczno-kulturowych, problemy gospodarcze i sytuację społeczną, które oddziaływały na zmianę systemową, a następnie przebieg i rezultaty transformacji systemowej tych państw.

Dr hab. Roman Tomaszewski, prof. UP podkreślił konieczność uwzględniania perspektywy długiego trwania. Koncepcja ta bazuje na uwzględnianiu szerokich ramach czasowych, koncentrując się na powolnych, głębokich przemianach cywilizacyjnych, religijnych i strukturalnych, z pominięciem wydarzeń politycznych o bieżącym charakterze. Rozpatrując badane zjawiska z tej perspektywy nie można przyjmować postawy akceptowania przeciętności. W tym kontekście postawił pytanie o zdolność elit do przeprowadzenia „kontrrewolucji”. 

Prof. dr hab. Włodzimierz Fehler zwrócił uwagę na to, że próbuje się wypełniać lukę w badaniach przez komentarze o charakterze publicystycznym. Obserwacje wskazują, że państwa o względnie autorytarnym stylu rządzenia w rankingach zagrożenia działaniami terrorystycznymi zajmują niskie pozycje. Ceną za poziom bezpieczeństwa jest jednak inwigilacja jednostek przy wykorzystaniu silnego aparatu represji i ścisłej kontroli granic. Jednocześnie państwa te, podobnie jak państwa demokratyczne, korzystają z narzędzi międzynarodowych oraz krajowych służb specjalnych i policyjnych. Różnica polega na autorytarnym egzekwowaniu prawa i drastycznych działaniach prewencyjnych.

Dr hab. Kinga Machowicz, prof. KUL wskazała na możliwość ograniczania większości praw człowieka ze względu na bezpieczeństwo państwa i porządek publiczny; przy czym ingerencja taka nie może być arbitralna. Państwa jeszcze nie wypracowały satysfakcjonujących narzędzi niwelowania naruszeń praw człowieka dokonywanych z wykorzystaniem AI. Na zmniejszenie skali tego problemu może wpłynąć pęknięcie bańki inwestycyjnej. Jednak jak każde z poprzednich zjawisk tego typu, wygeneruje ono nowe problemy. Jakkolwiek w normatywnej sferze mamy do czynienia z ustalonymi standardami ochrony praw człowieka, to jednak z biegiem czasu staje się coraz bardziej widoczne, że nawet wykładnia dynamiczna nie jest w stanie objąć wszystkich zjawisk stanowiących wyzwania wynikające z rozwoju cywilizacyjnego. Na razie trudno mówić o tym, że doraźne działania, nawet jeśli są podejmowane w różnych aspektach, stanowią wyraz świadomego kształtowania polityki chroniącej prawa człowieka w warunkach dynamicznych wzrostów skali i różnorodności zagrożeń dla tychże praw.

Prezes Józef Bryll przypomniał, że wojna w Europie znacząco ogranicza możliwości współpracy z wieloma podmiotami na Wschodzie. Mimo tych trudności Stowarzyszenie nadal pełni funkcję centrum dyplomacji społecznej i nieustannie jest otwarte na nowe inicjatywy podmiotów deklarujących chęć współpracy. 

Z kolei  prof. dr hab. Józef Tymanowski stwierdził, że procesy przemian systemowych, zachodzące w państwach Wschodu, wymagają stałej analizy oraz oceny zjawisk. W procesie kształtowania się ładu międzynarodowego niezwykle istotnym jest, aby rozpoznawać te tendencje, występujące w środowisku międzynarodowym, które mają istotny wpływ na stabilizacje lub destabilizację tego ładu. W przypadku państw Wschodu a zwłaszcza konfliktu zbrojnego w Ukrainie, sytuacja jest niestabilna i w znacznym stopniu zagraża bezpieczeństwu Polski. Dlatego tak istotne są kontakty z przedstawicielami nauki, kultury, biznesu i mediów na Wschodzie, aby można było kształtować relacje uwzględniając  zachodni system wartości. Dobrym przykładem jest Raport nt. Partnerstwo strategiczne Polski i Ukrainy w warunkach pełnoskalowej agresji Rosji na Ukrainę opracowany przez naukowców z UMCS w Lublinie oraz naukowców z Ukrainy, w którym analizie poddano wiele istotnych problemów badawczych, ważnych dla obu państw.