Dr hab. Kinga Machowicz, prof. KUL
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, przewodnicząca Rady Naukowej SWP-W
Władze Kazachstanu deklarują swoje prodemokratyczne nastawienie, a poszanowanie praw
człowieka powszechnie jest uznawane za jeden z niezbędnych elementów demokracji.
Poszanowanie tych praw nie jest jednak wyłącznie kwestią przyjęcia właściwych regulacji
prawnych. Sposób wdrażania regulacji w znacznej mierze zależy bowiem od postaw i
przekonań funkcjonariuszy publicznych, a te mogą być kształtowane i zmieniane na różne
sposoby – począwszy od charakterystycznych dla ustrojów autorytarnych
niesformalizowanych wskazówek, wytycznych czy zaleceń, a skończywszy na budowaniu
funkcjonującego w ustrojach demokratycznych systemu niezbędnych szkoleń w zakresie
poszanowania praw człowieka. Oceny stanu poszanowania nie da się zatem przeprowadzić w
systemie zero – jedynkowym. Decyduje o tym wiele czynników, w tym złożoność charakteru
praw człowieka, ponieważ nie wszystkie z tych praw mają charakter absolutny. Wręcz
przeciwnie, zgodnie z uniwersalnymi standardami ochrony, większość z praw człowieka
może być ograniczana. Ingerencji nie wolno jednak podejmować arbitralnie, a okoliczności
ingerowania muszą odpowiadać międzynarodowym kanonom. Gdy państwo dopiero
przechodzi przemiany ustrojowe w kierunku demokracji, poszanowanie praw człowieka może
przeplatać się z sytuacjami, w których prawa te są naruszane.
Z jednej strony Kazachstan w ramach ZSRR funkcjonował w ramach reżimu totalitarnego, co
miało wpływ na kształtowanie światopoglądu w społeczeństwie i budowanie relacji
handlowych w centralnie narzuconych kierunkach. Dlatego obecnie obserwowane są rezultaty
takiego stanu rzeczy: jeśli jakość życia zwykłych obywateli nie zacznie się podnosić
proporcjonalnie do rosnącego bogactwa, w jakie opływa elita, można spodziewać się
kolejnych protestów. Jednak z drugiej strony elitom społeczeństwa udało się poznać
aksjologię państw demokratycznych oraz dostrzec korzyści z rozwijania współpracy
gospodarczej z państwami Zachodu. W połączeniu z walorami płynącymi z położenia
geograficznego i potencjałem wykorzystania posiadanych zasobów naturalnych wpłynęło to
na ukształtowanie ustroju, który bywa nazywany miękkim reżimem autorytarnym.
Z perspektywy formalnej można stwierdzić, że Kazachstan wzmacnia ochronę praw
człowieka. W podejmowaniu wysiłków na rzecz wzrostu poziomu ochrony priorytet
przysługuje tym działaniom, które mogą mieć korzystny wpływ na osiąganie dobrobytu
gospodarczego państwa – jak rozwijanie e-administracji. Mając relatywnie dobre rozeznanie
tematu, elity nie próbowały opierać się cyfryzacji. Wdrażane rozwiązania z jednej strony
ułatwiają podmiotom gospodarczym kontakt z urzędami, wywiązywanie się z obowiązków
podatkowych i oszczędzają czas, a z drugiej ułatwiają państwu sprawowanie kontroli nad
legalnością zawieranych transakcji handlowych.
Ponadto w celu wspierania rozwoju działalności gospodarczej ustanowiono odrębną
instytucję. Urząd Promocji Inwestycji jest urzędem centralnym, nazywanym „kwaterą główną
inwestycji”, ale ma uprawnienia do podejmowania decyzji również na szczeblu lokalnym.
Dodatkowo, urząd może też wprowadzać tymczasowe rozwiązania prawne, które mają na
celu poprawę środowiska dla inwestycji. Inwestorzy z sektora małych i średnich
przedsiębiorstw mogą zatem zwracać się z propozycjami legislacyjnych zmian, które
ułatwiłyby im funkcjonowanie. Małe i średnie firmy mają zdecydowanie mniejsze możliwości
forsowania korzystnych dla nich rozwiązań niż globalne międzynarodowe korporacje. Te
mniejsze firmy otrzymały więc dedykowane narzędzie, umożliwiające zbieranie informacji o
problemach i barierach administracyjnych i prawnych dla inwestorów, jak również ocenę
przydatności oraz adekwatności do potrzeb rozwiązań już istniejących. Urząd Promocji
Inwestycji jest zobligowany do przedstawiania Prezydentowi kwartalnych raportów z
postępów w zakresie wdrażania rozwiązań wspierających inwestycje i efektów gospodarczych
podejmowanych decyzji. W tym kontekście pozytywną rolę może też odgrywać gremium
„Platforma Dialogu Wymiaru Ludzkiego”, którego posiedzenia odbywają się e w
Ministerstwie Spraw Zagranicznych Republiki Kazachstanu.
Poza tym Kazachstan przyjął prawo o równych szansach i prawach dla kobiet i mężczyzn,
podejmuje też działania na rzecz ograniczenia przemocy domowej. Ponadto, poprzez
chemiczną kastrację sprawców, radykalnie rozprawia się z seksualnym wykorzystywaniem
dzieci. Co warte podkreślenia, decyzje w tej sprawie zapadają przy udziale lekarzy – decyzje
nie mają więc arbitralnego charakteru.
Mimo pozytywnych oznak zewnętrzni obserwatorzy przemian ustrojowych wskazują
zagrożenia, które oceniają jako poważne – cenzurę w Internecie czy „krajowy certyfikat
bezpieczeństwa” umożliwiający przechwytywanie zaszyfrowanej komunikacji internetowej.
W świetle wszystkich okoliczności ingerowania w pracę dziennikarzy i działania organizacji
pozarządowych argument walki z ekstremizmem ocenia się jako nadużywany, a możliwość
tworzenia partii politycznych pozostaje mocno ograniczona.
